Hòa giải hôn nhân gia đình
Các xung đột hoặc mâu thuẫn trong hôn nhân và gia đình là sự kiện phổ biến mà hầu hết gia đình nào cũng có. Tuy vậy, không phải lúc nào những xung đột này cũng được giải quyết theo cách tích cực. Đặc biệt, một số mâu thuẫn ở những gia đình có nguy cơ tan vỡ hoặc đã ly hôn, ly thân khá quyết liệt do các bên không thể tìm tiếng nói chung. Không phải vụ án nào các bên cũng dễ dàng đi đến quyết định ly hôn, nếu có một bên muốn đoàn tụ. Nhiều vụ án ly hôn bị kéo dài thời gian lên đến vài năm do phải trải qua nhiều cấp xét xử, rồi hủy án và xét xử lại. Ngay cả khi bản án có hiệu lực pháp luật, một số vụ bị kéo dài thời gian và tăng chi phí thi hành án hoặc không thể thi hành án hoặc không có tài sản để thi hành do sự bất hợp tác của các bên. Những tranh cãi và bất đồng quan điểm khiến cho chi phí ly hôn ngày càng cao lên. Nhưng điều quan trọng nhất là mâu thuẫn đẩy các thành viên xa nhau hơn, thậm chí là thù địch với nhau. Điều này không đem lại lợi ích cho sự phát triển thể chất, niềm tin và hạnh phúc của trẻ em. Nhiều người lớn cũng mắc các rối loạn tâm thần trước, trong và sau khi giải quyết vụ án ly hôn.
Trong một số vụ án ly hôn tôi tham gia, hai vợ chồng thường dùng thời gian ở trên tòa để kể tội và đấu tố nhau. Họ duy trì quá lâu các suy nghĩ tiêu cực và để cảm xúc tiêu cực lấn át, trong khi quên mất rằng cái mà họ cần đạt được là một thỏa thuận có lợi cho tương lai của họ và con cái. Kết quả là, họ không có được sự dễ chịu ngay cả khi bản án ghi nhận họ được nhiều lợi ích hơn. Có thân chủ nói với tôi rằng, đáng lẽ họ đã chấp nhận giảm yêu cầu và dự định trao đi một cơ hội, nhưng đối phương đã không nhận ra và từ chối nó.
Theo Tiến sĩ Aron, Luật hợp tác (Collaborative Law) của Mỹ tạo ra một thay đổi lớn khi chuyển từ quy trình giải quyết tranh chấp mang tính đối đầu sang quy trình đối thoại và hợp tác. Luật hợp tác đã cung cấp một lựa chọn tích cực cho những người tham gia giải quyết tranh chấp, với sự tham gia của những nhà tâm lý.
Nhà tâm lý có thể cung cấp diễn đàn nơi mà các bên tranh chấp có thể có cơ hội tiếp xúc với nhau trong sự bình tĩnh và thoải mái, cũng như được lắng nghe ý kiến và hỗ trợ trực tiếp từ những luật sư của họ hoặc đối phương. Nhà tâm lý sẽ giúp tạo môi trường mà những phản hồi tích cực sẽ được khuyến khích, để từ đó mỗi bên cảm thấy rằng những ý kiến của họ đã được lắng nghe. Nhà tâm lý cũng hỗ trợ phát triển các thỏa thuận về nuôi con, tài sản và các khoản nợ để từ đó làm giảm án phí, giảm nguy cơ xét xử lại, giảm thời gian tố tụng và tăng hiệu lực thi hành các thỏa thuận.
Khác với nhiệm vụ của các thẩm phán, luật sư, kiểm sát viên, điều mà nhà tâm lý ưu tiên khi thực hiện hòa giải là tìm ra các giải pháp cải thiện chất lượng cuộc sống của tất cả các thành viên trong gia đình. Sự có mặt của nhà tâm lý sẽ cung cấp thêm thông tin về nhu cầu cuộc sống và sự phát triển ở mỗi thành viên gia đình, đặc biệt là trẻ em. Dựa vào đó, các bên sẽ thảo luận về việc đáp ứng các nhu cầu cho mỗi thành viên một cách hợp lý. Nhà tâm lý cũng giúp ngăn chặn những sang chấn hoặc làm giảm nhẹ các tác động tiêu cực gây ra đối với trẻ em khi cha mẹ ly hôn.
Trong quá trình hòa giải, nhà tâm lý thực hiện một số nguyên tắc. Thứ nhất, bản chất con người phần lớn tốt bụng và họ có khả năng tìm ra cách giải quyết. Trong tố tụng, họ có thể thể hiện sự tiêu cực như một phần của bản chất con người, nhưng đó là do vấn đề của họ chứ không phải tố tụng, vì tố tụng được giả định là khách quan và trung lập. Do đó, nhà tâm lý sẽ khơi gợi và khuyến khích hành vi thân thiện của người tham gia để thay thế cho những hành vi không thân thiện.
Thứ hai, không gây hại cho các bên tham gia và tạo sự vui vẻ trong làm việc để tránh căng thẳng. Không gây hại sẽ giúp đảm bảo lợi ích hợp lý cho các bên, từ đó tạo ra sự hợp tác tích cực, thay vì đối đầu. Thứ ba, quyền tự quyết thuộc về các bên tranh chấp. Các bên sẽ được tham gia vào các hoạt động mà họ cảm thấy rằng họ được quyết định kết quả. Giống như trị liệu tâm lý, nhà tâm lý giúp đỡ các bên nâng cao kiến thức và các kỹ năng đàm phán để họ tạo ra kết quả mong muốn. Sự tôn trọng đố với suy nghĩ và tình cảm mỗi bên cũng được tôn trọng để bảo đảm quyền tự quyết của họ. Thứ tư, nguyên tắc người tham gia tích cực sẽ giúp cho mỗi bên thấy rằng họ là một phần của nhóm trong giải quyết vấn đề, họ đang tham gia giải quyết vì chính họ chứ không phải người khác. Các bên sẽ tích cực đóng góp thay vì thụ động chờ ý kiến của người khác, để từ đó góp phần cân bằng quyền lực giữa các bên tranh chấp. Thứ năm, diễn đàn hòa giải được tạo ra với sự minh bạch. Giả định rằng, các mâu thuẫn liên quan đến các thông tin bị che khuất do khách quan và chủ quan. Điều này dẫn đến sự suy diễn, đoán tâm trí người khác hoặc đeo kính tiêu cực, thổi phồng vấn đề. Trong tố tụng, đôi khi thân chủ không được chứng kiến tất cả những gì mà luật sư của họ đang làm. Thông tin không đầy đủ khiến cho thân chủ lo lắng hoặc mất niềm tin làm ảnh hưởng tới kết quả. Minh bạch trong các cuộc họp là việc các bên được tiếp cận đầy đủ với các thông tin, với các tài liệu và chứng cứ sẵn có. Đồng thời, các bên được tự do đặt câu hỏi cho các chuyên gia để được tham vấn về các lựa chọn của họ trước khi đưa ra quyết định. Thứ sáu, nguyên tắc bảo mật được duy trì liên tục trong suốt thời gian giải quyết và sau này, trừ các trường hợp được phép phá vỡ bảo mật theo quy định của pháp luật. Nguyên tắc bảo mật sẽ hạn chế những người không liên quan can thiệp vào tiến trình giải quyết vụ việc và quyền lợi của các bên, đồng thời đảm bảo sự tôn nghiêm cho các bên và hoạt động tố tụng.
Ở Việt Nam hiện nay chưa có Luật hợp tác như của Mỹ. Tuy vậy, Bộ luật dân sự và Bộ luật tố tụng dân sự khuyến khích sự tự hòa giải, tự thỏa thuận giữa các bên. Do đó, các bên có thể tự do mời nhà tâm lý làm người hòa giải khi có nhu cầu. Thủ tục và thành phần tham gia hòa giải với nhà tâm lý là linh hoạt, dựa trên thỏa thuận của các bên. Điều này cũng làm giảm bớt sự căng thẳng của các thành viên trong các cuộc họp hòa giải.
